Türkiye’de yatılı okumamış birine “devrecilik”, “ikinci karavana”, “etüt zili”, “revir nöbeti” ya da “koğuş yoklaması” kavramlarını tam olarak anlatamazsınız.

İnsanın en kırılgan yıllarını, on dört ile on sekiz yaş arasını, ailesinden uzakta, kalabalık bir yatakhanede, demir ranzalarda ve aynı yemekhane sırasında geçirmesi, mezunların anlatısında bir ömür sürecek bir iz bırakır.

Galatasaray Lisesi’nin Beyoğlu’ndaki yurtları, Kabataş Erkek Lisesi’nin Ortaköy’deki Feriye binaları, Darüşşafaka Lisesi’nin Maslak kampüsü ya da Ankara Fen Lisesi’nin ODTÜ arazisindeki yurtları: Mekânlar değişir, ama yatılılığın hikâyeleri şaşırtıcı biçimde benzer.

Eylülün İlk Pazar Akşamı

Eylülün ilk pazar akşamı, saat 19.45. Gri bir sonbahar yağmuru okulun taş avlusunu yıkıyor.

Kapının önünde, farklı şehirlerden trenle, otobüsle gelmiş aileler. Bir anne on dört yaşındaki oğlunun yakasını son kez düzeltiyor, gözyaşlarını saklamaya çalışıyor. Baba metanetli görünmeye çalışıyor ama elleri ceplerinde yumruk:

“Kendine iyi bak oğlum. Geceleri üstünü ört, arkadaşlarınla iyi geçin. Her pazar arayacağız.”

Saat 20.00’de nöbetçi belletmen kapıyı kapatır. Dışarıda kalan şemsiyeler durağa doğru uzaklaşırken, içeride kalan çocuklar için bir dönem kapanmıştır.

Yatakhanenin uzun koridorunda bavulunu sürükleyen yeni bir öğrenci, boş bir ranzanın kenarına oturur. O ilk gece duyulan tek ses, yan ranzadaki çocuğun yastığa gömülü sessiz hıçkırıklarıdır. Mezunların neredeyse hepsi, bu ilk geceyi otuz yıl sonra bile hatırlar.

Ranza Hiyerarşisi

Koğuşa girildiğinde dış dünyadaki unvanlar ve aile zenginlikleri kapıda kalır. Mezunların anlattığına göre içeride başka bir düzen geçerlidir.

Pencere kenarındaki, kalorifere yakın ranzalar çoğu zaman son sınıflarındır. Kapı girişindeki cereyanlı yataklar yeni gelenlerin payına düşer. Bu düzen sorgulanmaz; zamanla herkes pencere kenarına yükselir ve o gün geldiğinde, kapı girişindeki yatağa yeni gelen çocuğa kendisi yer gösterir.

Sabah 06.30’da çalan kalk zili, yatılıların hafızasına kazınan en güçlü sestir. Sıcak yorgandan çıkıp soğuk zemine basmak, lavabo sırasında beklemek, yatağı düzgünce toplamak: Bu küçük disiplinler, evde hiç düşünülmeyen şeyleri birkaç hafta içinde alışkanlığa dönüştürür.

Üst sınıfların yeni gelenlere yaptığı şakalar da yatılılık hikâyelerinin bir parçası. Ama mezunların vurguladığı bir çizgi var: İyi bir koğuşta şaka, kimseyi incitmez. Ağlayan bir yeni öğrencinin ranzasına oturup “Alışacaksın” diyen üst sınıf, koğuşun gerçek düzenini temsil eder.

Akşam Etüdü

Yatılı okulun akademik omurgası, mezunların anlatısında, akşam etütlerinde örülür. Uzun salonlarda floresan lambaların vızıltısı ve kalemlerin hışırtısı dışında ses yoktur. Nöbetçi öğretmen kürsüde oturur; sıralarda öğrenciler denklemlerle, metinlerle, formüllerle boğuşur.

Teneffüs zili çaldığında hava değişir. Tek bir paket bisküvi dörde bölünür, gizlice demlenmiş çay bardaklara paylaştırılır. Kaşık bulunamadığında kurşun kalemin arkasıyla karıştırılan o çayın tadı, mezunların hikâyelerinde dünyanın en iyi çayıdır.

Ankara Fen Lisesi’nin yurt odaları dört kişilik; kız ve erkek yurtları ayrı. Etütten sonra odaya dönen dört öğrenci, ışıklar söndükten sonra bile aynı soruyu tartışmaya devam eder.

Yemekhane ve İkinci Karavana

Yatılılığın en neşeli sahnelerinden biri yemekhanedir. Akşam yemeğinde menüde ne olursa olsun, kalabalık ve aç bir koğuş için ziyafettir.

Asıl heyecan, kazanın dibinde kalan ekstra porsiyonların dağıtıldığı “ikinci karavana”dır. Kimin sıraya önce gireceği, hangi masanın tepsiyi kapacağı, mezunların otuz yıl sonra bile tartıştığı konulardır. Bir mezun buluşmasında “o gün tepsiyi kim kapmıştı” sorusu açıldığında, masadaki herkes kendini kahraman olarak hatırlar; tartışma tatlıya bağlanmaz, ama kimse de küsmez.

Revir ve Hafta Sonu

Yatılılığın en duygusal sığınağı revirdir. Kış aylarında yüksek ateşle revir yatağına düşen bir öğrencinin başucuna, nöbetçi öğretmeni atlatıp gelen arkadaşları gelir. Ceplerinde yemekhaneden kaçırılmış elma dilimleri, ellerinde bir bardak ıhlamur.

Hafta sonları ise başka bir hikâye. Şehirde akrabası olanlar cuma öğleden sonra okuldan çıkarken, uzak şehirlerden gelenler kalır. Boş koridorlarda oynanan oyunlar, birlikte izlenen filmler ve kızartılmış ekmekle yapılan gece ziyafetleri, hafta sonu kalanların en güzel anılarıdır.

Darüşşafaka’da bu hikâyenin anlamı daha da derin. Annesi ya da babası hayatta olmayan öğrencilerin dokuz yıl boyunca tam burslu ve yatılı okuduğu okulda, koğuş arkadaşlığı bir aileye dönüşür.

Mektuplar ve Telefon Kulübesi

Eski kuşak yatılıların hikâyelerinde en sık geçen nesnelerden biri mektuptur. Haftada bir gelen bir zarf, içinde annenin el yazısıyla birkaç sayfa ve bazen katlanmış bir harçlık. Mektup gelen öğrenci onu koğuşta herkesin önünde açmaz; ışıklar söndükten sonra yorganın altında okur.

Pazar akşamları ise telefon kuyruğu kurulurdu. Koridordaki tek telefonun ya da okulun yakınındaki kulübenin önünde sıraya giren öğrenciler, birkaç dakikalık konuşma için uzun süre beklerdi. Kuyruktaki herkes, öbürlerinin evine ne söylediğini duyardı; bu yüzden en önemli cümleler hep fısıltıyla söylenirdi.

Bugünün yatılılarının cebinde telefon var; ama mezunların gözünde bir şey değişmedi. Pazar akşamı aranan ev, hâlâ haftanın en duygusal anı.

Okulların Kendi Hikâyeleri

Her okulun yatılılık hikâyesinin kendine özgü bir rengi var.

Kabataş’ta bu renk Boğaz’dır. Lodos gecelerinde Feriye binalarının pencerelerine vuran dalgalar, yatılıların en çok anlattığı sahnedir. Galatasaray’da devre kültürü yatakhaneye de taşınır; üst devreyle alt devre arasındaki bağ, okul bittikten sonra da sürer. Ankara Fen’de ise yurt, ODTÜ ormanının içinde; kışın ayaz ve kar, hikâyelerin değişmez dekorudur. Darüşşafaka’da yatılılık, okulun varlık nedeninin ta kendisidir.

Bu farklılıklara rağmen yatılıların anlattıkları hep bir noktada buluşur: İlk gece, ilk arkadaş ve bir gün o koğuştan ayrılmanın tuhaf hüznü.

Mezuniyetten Sonra

Mezuniyet sabahı, boş ranzalara ve dolap kapaklarına kazınmış devre numaralarına son kez bakan gençler, hayatlarının en eşit dönemine veda ettiklerini bilir.

Yıllar sonra bir toplantıda, bir hastane koridorunda ya da bir mahkeme salonunda iki eski yatılı karşılaştığında, aralarındaki resmî mesafe birkaç saniyede kaybolur. Karşısındakinin soğuk bir kış sabahında nasıl titrediğini, bir sınav gecesinde nasıl uyanık kaldığını bilmek, ortak bir dil yaratır.

Bu bağ elbette profesyonel kuralların yerini tutmaz. Ama mezunların anlattığına göre, zor bir günde aranacak ilk numara çoğu zaman bir eski koğuş arkadaşınınkidir.

Kapanış

Otuz yıl sonra, bir pazar akşamı. Eski bir yatılının telefonu çalar. Ekranda koğuş arkadaşının adı.

“Oğlum yarın yatılıya başlıyor,” der arkadaşı. “Ne söyleyeyim ona?”

Eski yatılı bir an düşünür: “Pencere kenarındaki ranzayı isteme. Kapı girişindekinden başla. Oradan bütün koğuşu görürsün.”