Her yıl temmuzun ilk haftasında küresel eğitim elitlerinin kalbi tek bir sayfada atar: IB’nin sonuç ekranı. Dünyanın dört bir yanındaki on binlerce öğrencinin iki yıllık uykusuz emeği, kişisel şifrelerin ardında tek bir satıra dönüşür.

Türkiye bu ligde sessiz bir katılımcı değildir. Koç Okulu 1994’ten, Tarsus Amerikan Koleji 2005’ten beri IB Diploma Programı sunuyor; TED Ankara Koleji lisesinde IB, seçilebilen programlardan biri. Enka Okulları ise IB’nin ilk ve orta yıllar programlarını uygulayıp lisede AP’ye geçen ayrı bir yol seçti. Bu okulların veli kokteyllerinde konuşulan tek sayı, sınıfın ortalamasının dünya ortalamasının ne kadar üstünde olduğudur.

Peki o skorlar nasıl üretiliyor? Bir öğrenciyi 45 üzerinden 40’ın üstüne taşıyan çalışma disiplininin, iç değerlendirme jürilerinin ve sonuç günü telaşının perde arkasında ne var?

6 Temmuz, Saat 14.15: Sayfa Yenilenirken

Temmuzun altısı, saat 14.15. Sarıyer’de Boğaz’a bakan klimalı bir salonda nabızlar fırlamıştır.

Dizüstü bilgisayarın ekranında IB’nin aday giriş sayfası açıktır. Dünyanın her yanından aileler aynı anda girmeye çalıştığı için sayfa ara ara hata verir. Masadaki on sekiz yaşındaki Kaan’ın elleri terden sırılsıklamdır. Yanında tıp profesörü annesi elinde su bardağıyla dua mırıldanır; arkada volta atan baba Londra’daki danışmanla hoparlörden konuşur: — “David, hattan ayrılma. Imperial’ın şartlı kabulü HL Matematik’ten 7 ve toplamda en az 40 istiyor. Bir puan bile eksik gelirse oğlanın bütün Londra planı suya düşer.”

Saat 14.22’de sayfa nihayet yüklenir. Koyu mavi puntolarla tek satır: Total Points: 42 / 45 (Matematik HL 7, Fizik HL 7, Ekonomi HL 7, İngilizce SL 6, Türkçe SL 7, Kimya SL 6, TOK/EE: +2)

Salonda bir çığlık kopar. Anne gözyaşlarıyla oğluna sarılır, baba okulun IB koordinatörüne çiçek siparişi vermeye başlar. Kaan ise ekrana bakmaya devam eder; iki yıl boyunca her gece gördüğü rüya buydu, ama rüyada sayı hep 45’ti. Bir an, kimseye söylemeden, eksik üç puanın hangi derslerden gittiğini hesaplar. Sonra annesine sarılır. Bu skor bir lise derecesinden fazlasıdır: bir üniversitenin kapısı, akrabalara atılacak en gösterişli mesaj, kulüpteki saygınlığın resmi onayı.

Ortalamanın Üstü: Seçicilik ve Deneyim

Dünya genelinde IB diploma adaylarının ortalaması her yıl 30 civarında dolaşır. Türkiye’nin köklü IB okullarının veli sunumlarında ise bu çıtanın belirgin biçimde üstündeki sınıf ortalamaları gururla paylaşılır.

Bu başarının arkasında iki temel faktör konuşulur:

  1. Seçici giriş: Okulların bir kısmı 10. sınıf sonunda her öğrenciyi IB’ye almaz. Not ortalaması belirli bir eşiğin altında kalan ya da İngilizce yazma becerisi zayıf görülen öğrenciler nazikçe MEB programına yönlendirilir. Böylece IB sınıfının akademik standardı baştan yükselir. Yönlendirilen öğrenci için bu, okulun koridorunda ikinci bir sınıf sisteminin başlaması demektir: kantinde masalar karışık olsa da, sınav haftasında IB’liler kütüphanenin üst katına, diğerleri alt katına çıkar.
  2. Deneyimli öğretmenler: IB öğretmenlerinin bir kısmı aynı zamanda IB’nin sınav değerlendiricisi olarak çalışır. Hangi cümlenin rubrikte kaç puan getireceğini, hangi formattaki dipnota takılınacağını adım adım bilirler.

45 Tam Puan Efsanesi

IB dünyasında 45 tam puan almak, futbolda Dünya Kupası kaldırmakla eşdeğer bir efsanedir. Her yıl dünyada yalnızca birkaç yüz öğrenci bu skora ulaşır.

Okul koridorlarında anlatılan 45 hikâyeleri hep aynı kalıptadır: Extended Essay’den de TOK’tan da A almış, on ikinci sınıf boyunca tek bir serbest cumartesisi olmamış bir öğrenci; sonuç gününden sonra kendisine gelen üniversite tebrik mektupları; ve okul panosunda aylarca asılı kalan bir fotoğraf. Anlatan koordinatör, hikâyenin sonunda mutlaka ekler: “Şimdi Cambridge’de, ama hâlâ bize mail atıyor.”

45 alan bir öğrencinin önünde dünya üniversiteleri adeta bir müzayede salonuna döner; Türkiye’deki vakıf üniversiteleri de bu öğrencileri yurt dışına kaptırmamak için burs paketleri hazırlar.

Higher Level Cehennemi

Toplam skoru belirleyen en kritik savaş alanı ileri düzey (HL) derslerdir. Standart düzey dersler bir şekilde toparlanır; HL Matematik ve HL Fizik ise üniversite düzeyine yaklaşan bir soyut muhakeme ister.

Her dersin en yüksek notu 7’dir. Bu yedi için okul sonrasında bir “IB koçları” piyasası da doğmuştur:

  • Bebek ve Kuruçeşme hattında dövizle çalışan özel IB mentorları,
  • Öğrencilerin elden ele dolaştırdığı, geçmiş yılların sorularından derlenmiş fasiküller,
  • İç değerlendirme projeleri için tutulan laboratuvar danışmanları.

Etiler’de bir IB matematik hocası farkı şöyle anlatır: — “Bizim çocukların analitik zekâsında sorun yok, sorun sınavın dilinde. Türk öğrencisi integrali hemen çözer, ama IB senden düşünce sürecini İngilizce açıklamanı ister. ‘Bu yöntem neden daha verimli?’ sorusuna iki sağlam cümle yazamazsan 7 yerine 5 alırsın.”

Öğrenciler arasında dolaşan asıl korku ise “moderasyon”dur. Okul öğretmeninin iç değerlendirmede verdiği yüksek not, örneklem olarak IB’ye gönderildiğinde dış değerlendirici notu aşağı çekerse bütün sınıfın notu birlikte iner. Bu yüzden bahar aylarında öğretmenler odasının kapısında ağlayan öğrenciler görmek sıradan bir manzaradır.

Üniversite Kapısındaki Çarpan

Yüksek bir IB skoru sadece prestij değil, somut bir avantajdır:

  1. Kredi saydırma: Bazı Kuzey Amerika üniversiteleri HL derslerinden 6 ya da 7 alan öğrencilere birinci sınıf kredisi tanır; bu da bir dönemin, bazen bir yılın harç ve yurt masrafı demektir.
  2. İngiltere’de doğrudan giriş: Pek çok İngiliz üniversitesi Türk lise diplomasıyla başvuran öğrenciden ek bir hazırlık yılı isterken IB diplomasını doğrudan kabul eder.
  3. Türkiye’deki vakıf üniversiteleri: Yüksek IB notuyla gelen öğrencilere burs paketleri sunarak bu öğrencileri yurt dışına kaptırmamaya çalışır.

Bu çarpan, lise yıllarında ödenen okul taksitlerini velinin gözünde biraz olsun rasyonalize eden en büyük argümandır.

Mükemmel Skorun Bedeli

Okul broşürlerindeki gurur tabloları ve sosyal medyada paylaşılan kabul mektupları, dışarıdan kusursuz bir başarı masalı gibi görünür. Arkasında ise on yedi yaşındaki gençlerin ödediği bir bedel vardır.

İki yıl süren aralıksız sınav stresi, bir yarış atı gibi skor üretme baskısı ve mükemmeliyetçilik; pek çok öğrencinin lise yıllarını aşktan, aylaklıktan ve çocukluğun o masum boş vakitlerinden kopuk bir fanusta geçirmesine yol açar. Rehberlik panosundaki motto hep aynıdır: “IB bir maratondur, depar değil.” O maratonu 42 puanla bitiren gencin çantasında madalyanın yanında bir de yorgunluk kalır.

Akşam Kaan odasına çekildiğinde telefonu titrer. Okuldaki TOK hocasından bir mesaj: “Tebrikler. 42. Peki bu sayının doğru olduğunu nereden biliyorsun?”

Kaan uzun uzun ekrana bakar, sonra gülerek yazar: “Bilmiyorum hocam. Ama annem ağladığına göre doğru olmalı.”