Teknoloji Ekosisteminde Lise Ağları: Türkiye'nin Önde Gelen Girişimcilerinin Mezuniyet Haritası

Maslak’ta bir plazanın yirmi dördüncü katındaki bir ofiste saat gece 23.15. Masanın üzeri soğumuş pizza kutuları, yarılanmış kahve bardakları ve çoklu monitörlerle kaplı. Ekranlardan birinde loglar akıyor; ana monitörde bir risk sermayesi fonundan dakikalar önce gelen bir yatırım teklifi onay bekliyor.

Masada üç kurucu var. CEO Arda bir yabancı dilli kolejden, CTO Meriç bir fen lisesinden, baş mimar Kerem İzmir’deki bir Anadolu lisesinden mezun.

Meriç klavyeden ellerini çekip sırıtır: “Sen münazara kulübünde nutuk atarken biz yurtta gece belletmenden saklanıp kod derliyorduk.”

Arda güler: “İyi ki derlemişsin. Ben de o münazaralarda üç dakikada yatırımcıya hikâye anlatmayı öğrenmeseydim, bu teklif bugün masada olmazdı.”

Türkiye’nin girişim dünyasında “hikâyeci kolejli ile mühendis fen liseli” ortaklığı, en sık anlatılan klişelerden biri.

Büyük Girişimlerin Okul Haritası

Türkiye’nin son yıllarda ses getiren teknoloji şirketlerinin kurucularının lise geçmişlerine bakmak, ilk bakışta kolay görünüyor. Ama kamuya açık kaynaklarda bu bilgi çoğu zaman yer almıyor ya da kaynaklar birbirini tutmuyor.

Doğrulanabilen örneklerden biri Demet Mutlu. 2010’da kurduğu Trendyol’un hikâyesi Saint Michel Fransız Lisesi’nde başlıyor; Mutlu daha sonra New York Üniversitesi’nde ekonomi bölümünü birincilikle bitirdi, Harvard’da başladığı yüksek lisansı Trendyol’u kurmak için bıraktı.

Bir başka örnek Nevzat Aydın. Yemeksepeti’nin kurucusu Boğaziçi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği mezunu; San Francisco’da başladığı MBA’yı şirketi kurmak için bitirmeden bıraktı. Yemeksepeti 2015’te Delivery Hero’ya 589 milyon dolarlık bir değerlemeyle satıldı. Aydın’ın hangi liseden mezun olduğu ise kamuya açık kaynaklarda yer almıyor.

Peak Games 2010’da Sidar Şahin ve Hakan Baş tarafından kuruldu ve 2020’de yaklaşık 1,8 milyar dolara Zynga’ya satıldı.

Bu boşluklar, girişimcilik haberlerinin çoğunun kurucuların lise geçmişini değil, üniversitelerini ve yatırım turlarını konu almasından kaynaklanıyor. Ve bir şeyi gösteriyor: “Unicorn kurucuları hep şu okuldan” gibi iddialar, çoğu zaman kulaktan kulağa dolaşan bilgilere dayanıyor.

Saint Michel’in İki Kadını

Doğrulanabilen örnekler arasında küçük ama dikkat çekici bir tesadüf var. Trendyol’un kurucusu Demet Mutlu Saint Michel Fransız Lisesi’nden mezun. TÜSİAD’ın ilk kadın başkanı Arzuhan Doğan Yalçındağ da aynı okulun mezunu.

İki örnekten bir eğilim çıkarmak elbette mümkün değil. Ama bu tesadüf, girişimcilik ve iş dünyası tartışmalarında genellikle gözden kaçan bir şeyi hatırlatıyor: “Hangi lise girişimci çıkarır” sorusu sorulduğunda akla hep Robert Kolej ya da fen liseleri gelir; oysa Fransızca eğitim veren bir okul, Türkiye’nin en büyük e-ticaret şirketlerinden birinin kurucusunu yetiştirdi.

Mutlu’nun hikâyesi, girişimin sadece mühendislikten değil, ekonomi ve pazar bilgisinden de doğabileceğini gösteriyor. NYU’da ekonomi okuyan, Harvard’daki programını yarıda bırakıp Türkiye’ye dönerek şirket kuran bir girişimcinin profili, “hikâyeci-mühendis” ikiliğinin hiçbir kutbuna tam oturmuyor.

Yanlış Soru mu?

“Hangi lise en çok girişimci çıkarıyor?” sorusunun kendisi de sorunlu. Girişimcilik, okul kadar aile sermayesine, şehre, şansa ve zamanlamaya bağlı. İstanbul’da büyüyen, yabancı dil bilen ve risk alabilecek maddi güvenceye sahip bir gencin şirket kurma ihtimali, başka koşullardaki eşit derecede yetenekli bir gence göre daha yüksek.

Okulların rolü, bu koşulları kısmen dengelemek ya da kısmen pekiştirmek. Burslu öğrencileri olan, sınavla seçilen, mezun ağlarını gençlere açan okullar, girişimciliğe giden kapıyı biraz daha genişletiyor.

Bir Öncü: Novasoft

Türk girişimcilerin yurt dışındaki erken örneklerinden biri Süreyya Ciliv. Ortaokulu Kadıköy Anadolu Lisesi’nde okuyan Ciliv, 1976’da Ankara Fen Lisesi’nden mezun oldu. Michigan’da mühendislik, Harvard’da MBA yaptıktan sonra 1987’de Amerikalı bir arkadaşıyla Novasoft’u kurdu; IBM sonradan şirkete ortak oldu.

Ciliv daha sonra Microsoft Türkiye’nin genel müdürlüğünü ve Turkcell’in CEO’luğunu yaptı. Bir fen lisesi mezununun önce girişimci, sonra büyük şirket yöneticisi olması, “mühendis fen liseli” klişesinin tek yönlü olmadığını da gösteriyor.

İki Zihniyet: Hikâyeci ve Mühendis

Girişimcilik literatüründe başarılı kurucu ekiplerin bir “hikâyeci” ile bir “mühendis”i bir araya getirdiği sık söylenir. Türkiye’de bu ikiliği okul türleriyle eşleştirmek popüler bir alışkanlık.

Bir yanda yabancı dilli kolejler: Robert Kolej, Üsküdar Amerikan Lisesi, Koç Okulu. Bu okulların öğrencilere münazara, Model BM ve sunum becerileri kazandırdığı söylenir. Örneğin 1988’de kurulan Koç Okulu 1994’ten beri IB Diploma Programı sunuyor ve her yıl dört günlük bir Model BM Kalkınma Programı konferansı düzenliyor; konferans 2012’de Lahey’deki THIMUN’a bağlandı.

Öbür yanda fen liseleri ve köklü Anadolu liseleri: Ankara Fen Lisesi, Bornova Anadolu Lisesi, Kadıköy Anadolu Lisesi. Bu okulların öğrencilere matematik ve problem çözme disiplini kazandırdığı söylenir. Bornova Anadolu Lisesi’nin kuruluşundan itibaren yaklaşık elli yıl boyunca Türk edebiyatı dışındaki dersleri İngilizce okutması, bu okulun da her iki dünyaya ait olduğunu gösteriyor.

Bu eşleştirme sevimli ama aşırı basit. Kolej mezunları arasında çok güçlü mühendisler, fen liseliler arasında çok iyi hikâyeciler var. Gerçek ekipler, okul klişelerinden çok kişilerin kendi becerileriyle kuruluyor.

Kantin Peçetelerinden Yatırım Toplantılarına

Girişimcilerin lise hikâyelerinde benzer sahneler tekrarlanır: Okulun bilişim kulübünde yazılan ilk programlar, kantindeki kuyruğu kısaltmak için tasarlanan küçük sistemler, okul festivali biletlerini satmak için kurulan ilk web siteleri.

Öğretmenlerin “kapat şu bilgisayarı” dediği arka sıra çocuklarından bazıları, yıllar sonra yatırımcıların karşısına çıktı. Bu hikâyelerin bir kısmı gerçek, bir kısmı başarıdan sonra geriye doğru yazılmış efsaneler. Ama hepsinin ortak noktası, lise yıllarında kurulan arkadaşlıkların sonradan ortaklığa dönüşebilmesi.

Mezun Melekler

Girişim ekosisteminde okul ağlarının en somut göründüğü yer, erken aşama yatırımlar. Başarılı bir çıkış yapmış kurucuların, kendi okullarından genç girişimcilere melek yatırımcı ya da danışman olarak destek verdiği hikâyeler sık anlatılır.

Mezun derneklerinin girişimcilik etkinlikleri, mentorluk programları ve burs fonları, okulların bu alanda giderek daha görünür olduğunu gösteriyor.

Kapanış

Maslak’taki ofiste saat gece yarısını geçti. Arda yatırım teklifini imzaladı, ekranın köşesindeki saat gece yarısını çoktan geçmişti. Meriç sunucuları son kez kontrol etti. Kerem çoktan uyumuştu.

Arda telefonu açıp eski bir okul arkadaşına mesaj yazar: “Yatırım tamam.”

Cevap birkaç saniye içinde gelir: “Tebrikler. Peki kod çalışıyor mu?”

Arda ekrana bakar, güler, mesajı Meriç’e iletir.