1950’lerin ortasında Türkiye, eğitim tarihinin en cüretkâr hamlelerinden birine girişti. Yabancı dilde nitelikli eğitimi yalnızca İstanbul’daki köklü yabancı okulların ve varlıklı ailelerin tekelinden çıkarmak, Anadolu’nun dört bir yanından gelen parlak çocukları diplomat, mühendis, hekim ve akademisyen olarak yetiştirmek için bir devlet projesi tasarlandı: Maarif Kolejleri.
1955-1956 öğretim yılında İstanbul (Kadıköy), İzmir (Bornova), Eskişehir, Diyarbakır, Konya ve Samsun’da İngilizce öğretim yapan altı okul açıldı. Amaç, ülkenin yabancı dil bilen eleman ihtiyacını karşılamaktı. Bugün o dönemin hatırası, mezunların yakalarındaki rozetlerde ve her yıl tekrarlanan buluşmalarda yaşıyor.
1962 Sonbaharı, Moda Burnu
Ekim ayının ılık bir sabahı. Moda Burnu’nda denizden esen hafif rüzgâr, Kadıköy Maarif Koleji’nin bahçesindeki ağaçların sararan yapraklarını savuruyor. Uzaktan Moda İskelesi’ne yanaşan vapurun düdüğü, sokaktan geçen simitçinin sesi.
Bahçede on iki yaşındaki hazırlık öğrencileri toplanmış. Sınıfta İngiliz öğretmenleri tahtaya tek bir cümle yazar: “The rain in Spain stays mainly in the plain.”
Öğrencilerden biri, Sivas’tan sınavla gelip yatılı okuyan bir demiryolu işçisinin oğlu Mehmet, cümleyi taşra şivesiyle okumaya çalışır: “Dı reyn in Sıpeyn…”
Öğretmen tebessümle durur, Mehmet’in yanına gelir:
“No, Mehmet, not ‘Sıpeyn’. Listen to the melody. Again, please.”
Mehmet derin bir nefes alır, heceyi tekrarlar. Doğru telaffuzu yakaladığında öğretmen başını sallar: “Splendid.”
Bu sahne bir kişinin değil, bir kuşağın hikâyesidir. Mezunların anlattıklarında hep aynı unsurlar vardır: yabancı bir öğretmen, zorlu bir hece ve sonunda gelen küçük bir zafer.
Altı Şehir, Tek Proje
İlk altı Maarif Koleji, Türkiye haritasına geniş bir yelpazede serpiştirilmişti:
- Kadıköy: Bugünkü Kadıköy Anadolu Lisesi. 1955’te Moda’da, Kapusen tarikatına ait ahşap bir manastır binasında dört hazırlık sınıfıyla açıldı; martı armasıyla bilinen “Martı” kimliğini yarattı.
- İzmir (Bornova): Bugünkü Bornova Anadolu Lisesi. Levanten Edmond Giraud’nun 220 dönümlük çiftliği, köşkü, korusu ve güvercinliğiyle birlikte okul yapılması koşuluyla 1953’te sembolik bir bedelle devredildi. Burada önce özel bir kolej açıldı; Millî Eğitim Bakanlığı okulu satın alarak İzmir Koleji’ne dönüştürdü ve okul 22 Ekim 1955’te Maarif Koleji olarak öğretime başladı.
- Eskişehir: Bugünkü Eskişehir Anadolu Lisesi. 1955-1956 öğretim yılının başında 67 öğrencilik dört hazırlık sınıfıyla, aslen Kız Enstitüsü olarak yapılmış bir binada yatılı okul olarak açıldı; 1967-1968’de Tepebaşı’ndaki yeni binasına geçti.
- Diyarbakır, Konya ve Samsun: Kendi bölgelerinin parlak çocuklarını İngilizce eğitimle buluşturan okullar oldu.
Bu okullar ilk yıllarda yatılı ve erkek okullarıydı. Kadıköy ve Bornova’da kız ve gündüzlü öğrenciler 1964-1965’ten itibaren kabul edildi. Sınav kazanıp gelen çocuklar farklı şehirlerden, farklı sınıflardan gelir; aynı koğuşta, aynı yemekhanede buluşurdu.
Kasaba Çocuğunun Shakespeare’le İmtihanı
Maarif Kolejleri’nin ilk yıllarının en belirgin özelliği, yabancı dil öğretimindeki yoğunluktu. Bornova’da kuruluşundan itibaren yaklaşık elli yıl boyunca Türk edebiyatı dışındaki dersler İngilizce okutuldu ve eğitim bir yıllık hazırlıkla yedi yıl sürdü.
Kadıköy’de yabancı öğretmenler okulun vakfı aracılığıyla istihdam edildi; zamanla İngiltere ya da Amerika’da yetişmiş Türk öğretmenler de kadroya katıldı. Mezunların anlattığı hikâyelerde hazırlık yılı bir dönüm noktasıdır: Sınıfta Türkçe konuşmamaya çalışmak, İngilizce fen kitaplarıyla boğuşmak, ilk İngilizce tiyatro oyununda sahneye çıkmak.
Yatılı hayatı da bu eğitimin parçasıydı. Akşam etütlerinde İngilizce kelime listeleri ezberlenir, koğuşlarda radyodan yabancı yayınlar dinlenmeye çalışılır, hafta sonları okul kütüphanesinden ödünç alınan İngilizce romanlar elden ele dolaşırdı. Hazırlık yılı, mezunların hafızasında hem en zor hem en çok anlatılan yıldır: İlk aylarda hiçbir şey anlamamak, kışın ortasında bir sabah bir cümleyi çevirmeden anladığını fark etmek, bahara doğru rüyalarda İngilizce konuşmaya başlamak.
Bu yoğun dil eğitiminin bıraktığı iz, mezunların kendi deyişiyle bir tür özgüvendi: Yabancı bir dili, yabancı bir okula gitmeden, kendi devlet okulunda öğrenmiş olmanın özgüveni.
Şehirlerin Ruhunu Değiştiren Okullar
Maarif Kolejleri yalnızca birer okul olarak kalmadı; bulundukları kentlerin kültürel dokusunda da iz bıraktı.
Kadıköy Maarif, Moda sahilinin rüzgârıyla yoğrulan “Martı” kimliğini yarattı. Arması 1955’te iki öğrenci, Uğur Ergun ve Şeref Günday tarafından tasarlandı. Mezunlar her yıl haziranda Talaş Günü’nde okulun çamlığında buluşur.
Bornova’da ise her eğitim yılının sonunda düzenlenen Ayran Günü, okulun geleneksel şenliğidir. Giraud ailesinden kalma köşk ve koru, Bornova’nın Levanten hafızasını okulun bahçesine taşır. Okulun mezunları arasında İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığı yapmış Tunç Soyer de var.
Eskişehir’de ise okul lojmanının bir bölümünde, 5 Temmuz 2020’de açılan ve yaklaşık 400 dilde iki bin Küçük Prens kitabını barındıran Küçük Prens Kitap Müzesi yer alıyor. Bir Maarif Koleji’nin dil sevgisinin bundan daha zarif bir anıtı düşünülemez.
Tabelanın Değişmesi
1975’te Maarif Kolejleri’nin adı değişti ve hepsi Anadolu lisesi oldu. Kadıköy Maarif Koleji Kadıköy Anadolu Lisesi, İzmir Koleji önce İzmir Anadolu Lisesi, 1976-1977’de Bornova Anadolu Lisesi adını aldı.
Sonraki on yıllarda “Anadolu lisesi” adı giderek yaygınlaştı; sonunda genel liselerin büyük bölümü de bu adı aldı. Eski Maarifliler bu süreci genellikle buruk bir cümleyle özetler: Ad çoğaldı, ama ilk altı okulun yaşadığı şey çoğaltılamadı.
Öğretim dili de değişti. Bornova’da 2000’lerden itibaren temel öğretim dili Türkçe oldu; 1979-1980’de Almanca, 1997-1998’de Fransızca bölümleri eklenen okul, 2022’de yeniden hazırlık sınıfıyla beş yıllık eğitime geçti. Kadıköy’de ise 2002-2003’ten beri bir yıl İngilizce hazırlık ve dört yıl lise sistemi uygulanıyor.
Binalar da değişti. Kadıköy’ün ahşap manastırı 1974’te yıkıldı; okul 2021’de deprem riski nedeniyle boşaltıldı ve 2023-2024’te yeni binalarına döndü. Eskişehir’in asıl binası da deprem gereksinimleri nedeniyle yıkıldı; okul 2024’ten beri geçici olarak Odunpazarı’nda eğitim veriyor.
Talaş Sırasında Bir Kuşak
Her haziran Moda’daki Talaş Günü’nde ya da Bornova’daki Ayran Günü’nde toplanan eski Maariflilere baktığınızda, bir dönemin hatırasını görürsünüz. Kimi yetmişlerini aşmış, kimi yeni mezun; hepsi aynı hazırlık yılının hikâyelerini anlatır.
Yaşlı bir mezun yakasındaki martı rozetini gösterir, yanındaki genç mezun gülümser. Biri 1960’larda tahtaya yazılan İngilizce cümleleri, öbürü 2020’lerin LGS tercih listesini anlatır. Aradaki altmış yıl, aynı bahçede birkaç dakikada kapanır.
Kapanış
Mehmet’in hikâyesine dönelim. “Sıpeyn” diye başlayan hazırlık yılı, birkaç ay sonra İngilizce bir tiyatro oyununda sahneye çıkmasıyla biter.
Yıllar sonra bir toplantıda bir İngiliz meslektaşı ona aksanının nereden geldiğini sorar.
Mehmet gülümser: “Moda’dan.”
