İstanbul Anadolu Yakası’nın tarihi semti Üsküdar Bağlarbaşı’nda, yüksek taş duvarların ardında yemyeşil bir koruluğa yayılan Üsküdar Amerikan Lisesi (ÜAL), 1876 yılından bu yana Türkiye’nin en köklü ve saygın eğitim kurumlarından biridir. Osmanlı döneminde Bahçecik’te temelleri atılan ve 1920’lerde bugünkü tarihi Bağlarbaşı yerleşkesine taşınan kurum, yetiştirdiği öncü kadın liderler, bilim insanları ve kültür insanlarıyla Türk modernleşmesine eşsiz katkılar sunmuştur.

Ancak bu tarihi çınarın kurumsal çatısı, Türkiye’nin en büyük eğitim ve sağlık vakıflarından biri olan Sağlık ve Eğitim Vakfı (SEV) ile ayrılmaz bir bütündür. SEV; Üsküdar Amerikan Lisesi ile birlikte İzmir Amerikan Koleji (ACI), Tarsus Amerikan Koleji (TAC) ve SEV Amerikan Koleji’ni (SAC) aynı yönetim şemsiyesi altında birleştiren devasa bir kurumsal yapıdır. Bu çok okullu ve çok şehirli federatif yapının yönetişim dengeleri, mezun temsiliyeti ve stratejik bütçe kararları, Türk vakıf hukuku ve eğitim yönetimi açısından son derece zengin bir inceleme alanıdır.

I. 1968 Tarihi Dönüm Noktası: Amerikan Bord Heyeti’nden SEV’e Devir

Bugünkü SEV okullarının kökeni, 19. yüzyılda Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren Amerikan Bord Heyeti’ne (American Board of Commissioners for Foreign Missions - ABCFM) dayanır. Cumhuriyet’in kuruluşu ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu sonrasında tamamen seküler, karma ve MEB mevzuatına uygun bir eğitim çizgisine evrilen bu okullar, 1960’lı yıllara gelindiğinde kritik bir dönüm noktasına ulaştı.

Amerikan heyetinin Türkiye’deki eğitim ve sağlık kurumlarını doğrudan yönetmeyi bırakarak yönetimi yerel kadrolara devretme kararı alması üzerine, 1968 yılında Üsküdar, İzmir ve Tarsus mezunları öncülüğünde Sağlık ve Eğitim Vakfı (SEV) kuruldu.

Bu devir, Türk sivil toplum tarihi açısından muazzam bir başarıydı: Yabancı bir heyetin uhdesindeki asırlık okullar, binalar, araziler, kütüphaneler ve hastaneler (Gaziantep Amerikan Hastanesi ve Redhouse Yayınevi dahil); bu okullardan mezun olmuş Türk mühendislerin, hekimlerin, sanayicilerin ve hukukçuların kurduğu milli bir vakfın mülkiyetine ve yönetimine geçti.

II. Üç Şehir, Tek Çatı: Üsküdar, İzmir ve Tarsus Mezunlarının Temsiliyet Dengesi

SEV’in en özgün ve zaman zaman en dinamik yönetsel tartışmalarına sahne olan unsuru, vakfın Mütevelli Heyeti ve Yönetim Kurulu yapısındaki temsiliyet dengesidir.

Vakfın tüzüğü gereği, karar organlarında her üç kardeş okulun (ÜAL, ACI ve TAC) mezunları dengeli bir biçimde temsil edilir:

• Üsküdar Amerikan (ÜAL): İstanbul sermayesi, akademi ve kültür dünyasındaki güçlü mezun ağıyla vakfın merkez yönetiminde her zaman ağırlıklı bir role sahiptir.
• İzmir Amerikan (ACI): Ege sanayi ve ticaret burjuvazisinin desteğini arkasına alan, güçlü sivil toplum refleksiyle bilinen bir mezun kitlesine sahiptir.
• Tarsus Amerikan (TAC): Çukurova’nın tarım ve sanayi devlerini (Sabancı, Özilhan vb.) yetiştiren, mezuniyet bağı ve devrecilik ruhu en fanatik seviyede olan camiadır.

Vakfın 3 yılda bir yapılan genel kurullarında Yönetim Kurulu Başkanlığı’nın ve icra komitelerinin hangi okul mezunları arasından seçileceği, bütçe kaynaklarının (örneğin kampüs restorasyonları ve yeni yatırımlar) üç şehir arasında nasıl paylaştırılacağı konuları, mezunlar arasında son derece nezaketli ancak kıran kırana bir kurumsal istişareye sahne olur.

III. Redhouse Yayınevi ve Gaziantep Hastanesi Mirası

SEV çatısı, yalnızca okullardan ibaret değildir; aynı zamanda Türk yayıncılık tarihinin en önemli anıtlarından biri olan Redhouse Yayınevi’nin de vasisidir. 1861 yılında Sir James Redhouse tarafından hazırlanan ilk İngilizce-Türkçe sözlükle başlayan bu yayıncılık mirası, bugün SEV Yayıncılık bünyesinde Türkiye’nin en muteber sözlük ve çocuk edebiyatı külliyatını üretmektedir.

Benzer şekilde vakıf, Güneydoğu Anadolu’nun ilk modern sağlık kurumu olan tarihi Gaziantep Amerikan Hastanesi’nin de yönetimini üstlenmiş ve bu sağlık birimini bölgenin en ileri tıp merkezlerinden biri olarak yaşatmıştır. Bu çok yönlü faaliyet alanı, SEV Mütevelli Heyeti’ne yalnızca bir okul idaresi değil, devasa bir kamu yararı vakfı yönetme sorumluluğu yüklemektedir.

IV. Bağlarbaşı Kampüsünün Tarihi Dokusu ve Mimari Koruma

Üsküdar Amerikan Lisesi’nin Bağlarbaşı yerleşkesi; Barton Hall, Bowker Hall, Martin Hall, Huntington Hall gibi her biri asırlık anıt eser niteliğindeki taş binalardan oluşur. Koruluğun içerisinde yer alan bu yapılar, 1. Derece Tarihi Sit Alanı statüsündedir.

SEV Yönetim Kurulu, kampüsün korunması ve modern eğitim ihtiyaçlarına uyarlanması süreçlerinde muazzam bütçeler yönetmektedir:

• Binaların deprem güçlendirmesi çalışmaları, tarihi bağdadi tavanların ve kâgir taş cephelerin korunması şartıyla Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu onaylarıyla titizlikle yürütülmüştür.
• Tarihi koruluğun içindeki asırlık ağaçların korunması, okulun karbon ayak izinin azaltılması ve yeşil kampüs sertifikasyonları, yönetim kurulunun çevre komisyonlarınca takip edilmektedir.

V. Çekmeköy Kampüsü ve SEV Amerikan Koleji (SAC) Açılımı

SEV tarihinde son yirmi yılın en büyük stratejik yatırımı, İstanbul Çekmeköy’de kurulan yeni kampüs ve burada açılan SEV Amerikan Koleji (SAC) olmuştur.

Bağlarbaşı kampüsünün tarihi sit alanı olması sebebiyle öğrenci kapasitesini artıramaması üzerine vakıf, Anadolu Yakası’nın hızla gelişen Çekmeköy bölgesinde son derece modern, yeşil bina sertifikalı (LEED) devasa bir kampüs inşa etti. Bu yeni okul, üç asırlık Amerikan bord geleneğini 21. yüzyılın inovasyon ve IB (Uluslararası Bakalorya) standartlarıyla buluşturdu.

Bu devasa yatırımın bütçelenmesi ve kaynak tahsisi süreçlerinde, vakıf mütevellileri arasında uzun vadeli finansal sürdürülebilirlik üzerine çok verimli ve vizyoner tartışmalar yürütülmüş; neticede SAC, kısa sürede Türkiye’nin en yüksek taban puanlı özel okullarından biri haline gelerek SEV ailesinin gücüne güç katmıştır.

VI. CIS, NEASC ve IB Akreditasyonlarının Yönetişim Standardı

Üsküdar Amerikan Lisesi ve kardeş okulları; Uluslararası Okullar Konseyi (CIS), New England Okullar ve Kolejler Birliği (NEASC) ve International Baccalaureate (IB) gibi dünyanın en prestijli akreditasyon kurumlarının düzenli denetimlerinden geçer.

Bu uluslararası standartlar, vakıf yönetiminin ve okul müdürlüklerinin pedagojik özerkliğe, öğrenci merkezli eğitime, etik kurullara ve şeffaf bütçe yönetimine tavizsiz uymasını zorunlu kılar. Her 5 yılda bir gerçekleşen akreditasyon denetimleri, kurumun küresel standartlarda bir eğitim vermesini güvence altına alan dışsal bir oto-kontrol mekanizmasıdır.

VII. Sosyal Sorumluluk, Kapsayıcılık ve Burs Fonları

Üsküdar Amerikan Lisesi’nin kurumsal felsefesinin kalbinde yer alan motto, “Öğrenmek için Katıl, Hizmet Etmek İçin Ayrıl” (Enter to Learn, Go Forth to Serve) ilkesidir.

Bu ilke doğrultusunda SEV Vakfı, her yıl bütçesinin önemli bir bölümünü ihtiyaç sahibi başarılı öğrencilere tahsis edilen tam ve kısmi eğitim burslarına ayırır. Türkiye’nin dört bir yanından gelen yetenekli gençler, SEV burslarıyla Bağlarbaşı’nın tarihi koridorlarında dünya standartlarında bir lise eğitimi alma fırsatına kavuşur.

Ayrıca okulun öğrencileri, Toplum Hizmeti Kulüpleri aracılığıyla Anadolu’daki köy okullarına kütüphaneler kurmakta, çevre koruma projeleri yürütmekte ve dezavantajlı gruplara yönelik gönüllü eğitim destekleri sağlamaktadır. Bu güçlü sivil toplum refleksi, okulun sadece akademik değil etik bir liderlik okulu olduğunun kanıtıdır.

VIII. Sonuç: Asırlık Bir Vakıf Modeli Olarak SEV

Üsküdar Amerikan Lisesi ve SEV Vakfı’nın yarım asrı aşan kurumsal deneyimi; sivil toplumun, mezun dayanışmasının ve liyakate dayalı vakıf yönetişiminin Türkiye’de nasıl devasa bir eğitim mucizesi yaratabileceğinin en somut belgesidir.

Üsküdar, İzmir ve Tarsus’un ortak aklıyla yönetilen bu büyük çatı; yerel değerlere bağlı kalırken dünyaya açık, özgür düşünceli ve vicdanlı nesiller yetiştirerek Türk eğitimine rehberlik etmeye devam edecektir.