İstanbul’un kuzey hattında, Kemerburgaz, Göktürk, Sarıyer ve Beykoz aksında yaşayan, otuzlu yaşlarının sonundaki şehirli burjuvazinin takviminde öyle bir cumartesi sabahı vardır ki, hiçbir şirket birleşmesi ya da tahkim duruşması o günün kaygısına erişemez: prestijli bir kolejin anaokulu kabul değerlendirmesi.
Naif bir gözlemci için bu, kırk iki aylık çocukların pastel boyalarla resim yaptığı, tahta bloklarla kule dizdiği neşeli bir kreş şenliğidir. O koridorlarda kalbi ağzında atan ebeveynler ise burayı başka bir şey olarak görür: geri dönüşü olmayan bir “feeder okul” kapısı.
Hedef nettir: Çocuğu dört yaşında nizamiyeden içeri sokmak; onu on dört yaşında LGS girdabına hiç sokmadan, anaokulundan 12. sınıfa uzanan korunaklı bir fanusta büyütmek ve oradan doğrudan yurt dışı üniversite rotasına bağlamak.
Cumartesi 09.15: Fuayede Sessiz Lüks
Hafif çiseleyen bir nisan sabahı, saat 09.15. Kemerburgaz’da meşe ağaçlarıyla çevrili, brüt beton ve ahşap mimarisiyle bir sanat galerisini andıran bir kolej lobisindeyiz. Girişteki sessizlik bir İsviçre bankasının ağırbaşlılığını aratmaz.
Koltuklarda yan yana oturan veliler birbirine hafifçe baş selamı verirken gözleriyle saniyenin onda biri hızında rakip aileyi tarar. Annelerin üzerinde logosu gizlenmiş kaşmir trençkotlar ve süet mokasenler vardır; buranın parolası “sessiz lüks”tür. Babalar hafta sonu olmasına rağmen lacivert yün triko, ütülü kanvas pantolon ve kol manşetinden hafifçe görünen pahalı bir saatle oturur.
Ortada bu prodüksiyonun üç buçuk yaşındaki asıl aktörü durur: küçük Kaan. Üzerinde minyatür tüvit ceket, keten gömlek ve bağcıklarını henüz bağlayamadığı deri ayakkabılar. Elindeki ahşap dişli çarkı evirip çevirirken annesi Aslı Hanım eğilir, yakasını düzeltir ve son taktikleri fısıldar: — “Kaan’cığım, Gülümser Öğretmen seni içeri çağırınca ne yapıyorduk? Gözlerine bakıp gülümsüyoruz, ‘Merhaba ben Kaan’ diyip elimizi uzatıyoruz. Arkadaşın legoyu almak isterse ısırmak yok, çekmek yok. Ne diyorduk? ‘Bunu beraber tamamlayabiliriz.’ Söz verdin, çıkınca ahududulu dondurma.”
Kaan burnunu çekip başını sallar. Birazdan cam bölmeli oyun odasının kapısı açılacak ve on dört yıllık bir hayat stratejisinin ilk kırk beş dakikalık perdesi başlayacaktır.
Mülakat Koçluğu Borsası
Bir çocuğun dört yaşında bu olgunluğu kendiliğinden göstermesini beklemek, şehirli ebeveynin göze alamayacağı bir kumardır. Bu yüzden Bebek, Etiler ve Nişantaşı’nda yeni bir hizmet doğdu: okul öncesi “değerlendirmeye hazırlık” seansları.
Randevu defterleri aylar öncesinden dolan bazı koçlar, otuz altı-kırk sekiz aylık çocukları haftalık simülasyonlara alır. Öğretilenler pedagojinin sınırlarını zorlar:
- Mikro beden dili: Çocuğun içeri girince yere bakmaması, yetişkinin gözüne birkaç saniye bakabilmesi, el sıkışma refleksi.
- Paylaşım koreografisi: Önüne kasten tek bir kırmızı silindir konur. Çocuk kapmak için kavga etmek yerine “Arkadaşım, istersen köprünün tabanını sen koy, kulesini ben dikeyim” repliğini bir oyuncu disipliniyle ezberler.
- Kriz yönetimi: Koç kuleyi kasten devirir; çocuktan çığlık atmaması ve gülümseyerek “Sorun değil, baştan yapabiliriz” demesi beklenir.
Velilerin kendi aralarında tekrarladığı bir cümle sektörün felsefesini özetler: “Artık dâhi çocuk aramıyorlar; sınıfta sorun çıkarmayacak, yönergeyi anında alacak, kriz anında şirket yöneticisi gibi davranacak dört yaşında yetişkinler arıyorlar.”
Cam Bölmenin Ardında: Ailenin İmtihanı
Çocuklar aynalı camın ardında blok dizerken veliler üst kattaki meşe kaplı toplantı salonuna alınır. Çünkü veli kulislerinin değişmez inancına göre asıl mülakat çocuğa değil, aileye yapılır.
Masanın bir tarafında ilkokul müdürü, rehberlik koordinatörü ve vakıf temsilcisi; öbür tarafında terleyen anne ve baba. Sorular görünüşte pedagojiktir; veliler ise her birinin altında bir dedektör çalıştığına inanır:
— “Pazar günleri aile olarak vaktinizi nasıl değerlendirirsiniz?” (Velinin kafasındaki dedektör: Müze ve tiyatro mu, yoksa AVM’nin oyun parkında hamburger mi?)
— “Evde ekrana yaklaşımınız nedir?” (Dedektör: Çocuğu susturmak için eline tablet mi veriyorsunuz, yoksa evde yalnızca ahşap oyuncaklar mı var?)
— “Okul aile birliğinde nasıl bir katkı sunmayı düşünürsünüz?” (Dedektör: Burs balosunda masa kapatabilir misiniz?)
Babanın cümlelerinin akıcılığı, annenin ses tonundaki nezaket tek tek tartılır gibi gelir. Veliler arasında en çok korkulan etiket ise “sorun çıkarabilecek, aşırı müdahaleci aile”dir. Bu yüzden toplantıdan çıkan çiftler arabada ilk beş dakika konuşmaz; altıncı dakikada anne, babanın “tabii ki tableti kısıtlıyoruz” derken telefonunun masada iki kez titrediğini hatırlatır.
WhatsApp Karargâhı ve Şeker Detoksu
Mülakat haftası yaklaşırken Sarıyer ve Göktürk sitelerindeki hedef odaklı veli gruplarında bir istihbarat savaşı yaşanır. Grup adları bile askeri bir harekâtı andırır: “2022 Doğumlular Hedef Okul Grubu.”
Sabahın yedisinden gece yarısına taktik bilgi akar: — “Kızlar, dün giren bir arkadaşım aradı. Psikolog çocuklara bir sepet pelüş hayvan verip ‘Bunları evcil olup olmadıklarına göre ayırın’ demiş! Bizim oğlan dün akşamdan beri iguananın nerede yaşadığını ezberliyor.” — “Sakın parlak deri çanta takmayın. Vizon rengi trençkot ve sıfır makyaj öneriyorum.”
Bazı aileler mülakattan on gün önce evde olağanüstü hal ilan eder:
- Beyaz şeker ve paketli gıdalar evden temizlenir.
- Kahvaltıya ceviz ve avokado eklenir.
- Çizgi film kesilir, fonda Vivaldi çalar; ev bir zen tapınağına döner.
Dört yaşındaki bir çocuğun önüne ahşap silindirler konarak yapılan bu provalar, şehirli ebeveyn sevgisinin nasıl nevrotik bir sınıf atlama mühendisliğine dönüştüğünün en trajikomik belgesidir.
Kura Sandığı ve Yedek Listenin Telefonları
Bütün değerlendirmeler bittiğinde geriye kontenjanın kat kat üzerindeki başvurular arasından yapılacak nihai liste kalır.
Kimi okullarda tarafsızlık için kura çekilir. Konferans salonunda toplanan veliler numaralarıyla sandığın başına kilitlenir. Fanustan çekilen her numara bir ailenin sevinç çığlığına, yirmi ailenin kahredici sessizliğine yol açar.
Asıl gerilim, listeler duvara asıldıktan sonra başlar. “Yedek liste, 4. sıra” yazısını gören aileler için cuma akşamı telefon trafiği başlar: vakıfta tanıdık arayan amca, mezunlar derneğinden bir “abi”yle ayarlanan akşam yemeği, laboratuvar yenilemesine bağış teklifini nasıl açacağını prova eden baba. Bu telefonların ne işe yaradığını kimse bilmez; ama hiçbir yedek liste velisi aramadan da duramaz.
Kırmızı Balonun Gölgesinde
Saat 13.00’te bahçe boşalır. Geride rüzgârda uçuşan broşürler ve otoparktan çıkan araç konvoyu kalır.
Arka koltukta çocuk koltuğuna kemerlenmiş küçük Kaan, rehberlik servisinin hediye ettiği kırmızı balona sarılmış, yorgunluktan uyuyakalmıştır. Parmağındaki pastel boya ve yanağındaki çikolatadan başka hiçbir şeyi umursamaz.
Ön koltuktaki Aslı Hanım veli grubuna son mesajı yazar: — “Bizimki çıkarken öğretmene ‘Have a nice weekend’ dedi kızlar, sanırım bu iş bitti.”
Kaan gözünü açar, balonun ipini çeker: — “Anne, legoyu beraber tamamladık. Ama kırmızıyı ben aldım.”
