İstanbul’un tarihi yarımadasında, Beyoğlu sırtlarında ve Kadıköy sahilinde yükselen asırlık devlet liseleri; Vefa Lisesi (1872), Pertevniyal Lisesi (1886), Haydarpaşa Lisesi (1934), Erenköy Kız Lisesi (1911) ve Beşiktaş Anadolu Lisesi… 1980’li ve 1990’lı yıllarda Türkiye’nin en yüksek puanlı öğrencilerini bünyesinde toplayan bu kurumlar, üniversite giriş sınavlarında tıp ve mühendislik fakültelerine yüzlerce derece sokan birer entelektüel akademi işlevi görüyordu.

Ancak geride bıraktığımız yirmi yılın LGS/OKS taban puanları, yüzdelik dilimleri ve YKS yerleştirme istatistikleri incelendiğinde, tarihi devlet liselerinin tercih dinamiklerinde dikkate değer bir dönüşüm yaşandığı görülmektedir.

I. 1990’ların Zirvesi: Devlet Liselerinin Altın Çağı

1990’lı yıllarda Türkiye’de lise giriş sınavları (LGS ve OKS öncesi Anadolu ve Fen Liseleri Sınavı), devlet okullarının tartışmasız liderliği altındaydı.

O dönemde:

  • Pertevniyal Lisesi, fen ve matematik alanındaki üstün başarısıyla tıp fakültelerine en çok öğrenci yerleştiren ilk beş okul arasındaydı.
  • Vefa Lisesi, köklü edebiyat ve sosyal bilimler geleneğiyle Mülkiye, Hukuk ve İktisat fakültelerine yön veren bürokratların beşiğiydi.
  • Haydarpaşa Lisesi, Haydarpaşa Garı’nın hemen karşısındaki tarihi binasında Anadolu yakasının en prestijli eğitim kalesiydi.
  • Erenköy Kız Lisesi, Türkiye’nin kadın aydın ve bilim insanı yetiştiren en seçkin devlet kurumlarının başında geliyordu.

Söz konusu yıllarda bu okullar, yüzde 0.5 ile yüzde 1.5’lik en üst başarı diliminden öğrenci kabul etmekteydi.

II. Yüzdelik Dilimlerdeki Dönüşümün Yapısal Nedenleri

Son 20 yılda yaşanan puan hareketleri ve tercih trendlerindeki değişimin arkasında eğitim uzmanları şu yapısal faktörleri sıralamaktadır:

  1. Hazırlık Sınıflarının Statüsü: 2000’li yılların başında Anadolu liselerindeki 1 yıllık yoğun yabancı dil hazırlık sınıflarının kaldırılması, ardından yalnızca belirli proje okullarına geri getirilmesi, velilerin yabancı dil odaklı özel okullara yönelmesini hızlandırdı.
  2. Yeni Fen Liselerinin ve Sosyal Bilimler Liselerinin Açılması: 1990’larda sınırlı sayıda olan fen liselerinin sayısı 2010’lardan sonra büyükşehirlerde hızla artırıldı. Akademik olarak sayısal odaklı öğrenciler, tarihi Anadolu liseleri yerine doğrudan fen liselerini tercih etmeye başladı.
  3. Özel Okulların Agresif Başarı Bursu Politikaları: Vakıf okulları ve zincir kolejler, LGS’de yüzde 1’lik dilime giren öğrencilere tam burs, ücretsiz yemek, yurt ve üniversite hazırlık koçluğu teklif ederek en başarılı öğrencileri bünyelerine çekti.
  4. 2014 Proje Okul Reformu: Milli Eğitim Bakanlığı’nın 2014 yılında başlattığı “Proje Okul” uygulamasıyla, okullarda uzun yıllar görev yapmış kıdemli öğretmen kadrolarında rotasyonlar yaşandı. Bu durum kurumsal hafızada dönemsel dalgalanmalara yol açtı.

III. Mezun Vakıflarının Direnişi ve Kurumsal Canlanma

Yaşanan tüm zorluklara rağmen tarihi devlet liseleri, Türkiye’nin en güçlü sivil toplum örgütlenmeleri arasında yer alan mezun vakıfları ve dernekleri sayesinde güçlü bir direnç sergilemektedir.

  • Vefa Lisesi ve Boza Günü: Vefalılar Derneği ve Vefa Lisesi Eğitim Vakfı, okulun tarihi bahçesinde 1872’den beri kutlanan geleneksel Boza Günü ile mezunları bir araya getirmekte; her yıl yüzlerce öğrenciye burs sağlamakta ve yabancı dil laboratuvarlarını modernize etmektedir.
  • Pertevniyal Eğitim Vakfı: Valide Sultan’ın mirasını yaşatan vakıf, okul bünyesinde kurulan robotik ve yapay zeka atölyelerine, YKS hazırlık etütlerine ciddi kaynak aktarmaktadır.
  • Haydarpaşa Lisesi Mezunlar Derneği: Okulun Altunizade’deki yeni yerleşkesinde spor salonları, kütüphaneler ve uluslararası MUN kulüplerine tam destek vermektedir.

IV. Güncel Durum: Yüzdelik Dilimler Yeniden Toparlanıyor mu?

Son 5 yılın LGS verileri incelendiğinde, MEB’in tarihi okullara hazırlık sınıfı hakkını yeniden tanıması ve mezun vakıflarının okullara yönelik altyapı destekleri sayesinde, taban puanlarda bir toparlanma eğilimi gözlenmektedir.

Özellikle ekonomik koşulların özel okul ücretlerini çok yüksek seviyelere taşıması, orta sınıf ailelerin yeniden tarihi devlet liselerine yönelmesine yol açmıştır. Vefa, Pertevniyal, Haydarpaşa ve Beşiktaş Anadolu Lisesi, LGS tercihlerinde yeniden yüzde 1.5 ile 3.5 bandına yerleşerek Türkiye’nin en seçkin devlet kurumları arasındaki yerlerini tahkim etmektedir.

Tarihi liseler, yalnızca birer sınav hazırlık merkezi değil; öğrencilerine aşıladıkları cumhuriyet idealleri, kurum kültürü ve asırlık aidiyet duygusuyla Türk eğitim sisteminin vazgeçilmez köşe taşları olmaya devam etmektedir.